Union Mundial pro INTERLINGUA XV conferentia jubilari, Gdansk 2001-07-28--08-04

HISTORIA DE POLONIA E GDANSK Sabbato (le 28 de julio 2001) 20.00 Introduction a Polonia, Gdansk e le conferentia a. Allan Kiviaho, Finlandia: Breve schizzo del historia de Polonia e Gdansk Manuscripto extendite con le partes que on debeva omitter in Gdansk, ubi on mancava tempore. Estimate participatores, car amicas e amicos! Polonia es un optime pais como hoste del conferentia jubilari del UMI - Union Mundial pro Interlingua. - Polonia es locate quasi in le centro geographic de Europa. - Polonia es un membro del OTAN e tosto illo deveni etiam un membro del Union Europee. - Polonia es historicamente e culturamente fortemente integrate a Europa. Ethnicamente le poloneses contine multe elementos europee, como: protoslavos, slavos del west, celtas, gothos, baltos, germanos, lituanos, judeos Polonia ha essite un stato multilingual, un tempore illo habeva sex linguas official: latino, polonese, germano, yiddish, bielorusso (lingua de cancelleria in Lituania), turco Polonia es etiam le pais ubi nasceva esperanto, que es ancora le plus popular planlingua in le mundo ... e rival de interlingua. Benque Polonia es cognite como un nation multo catholic, illo ha essite tolerante a varie religiones, como catholic, orthodoxe, lutheran, calvinista, arian, judaic, islamic E il non habeva processos de sortilegio in Polonia. Polonia es locate in le centro de Europa inter le nationes forte, Germania e Russia. Durante seculos Polonia ha essite circumferite per grande fortias aggressive e periculose: Imperio German/Prussia/Germania de Kaisers e Hitler, Le Ordine Teutonic, Austria de Habsburgos, Russia de tzares e Stalin, Turchia de sultanes, le Tataros ... Mesmo Svedia de Gustaf Adolf II e Carolo XII. Polonia ipse ha essite un del plus grande potentias de Europa sed etiam alicun vices subjucate in sclavitude (ultimemente 1945-1989) e mesmo totalmente eradite como un stato (e.g. 1813-1918 e 1939-1945). GDANSK Benque le capitales de Polonia ha essite Poznan, Krakowa e Warszawa, etiam Gdansk ha jocate un rolo importante in le historia de Polonia e in tote le Europa, como un urbe polonese e german. Gdansk ha essite un importante urbe de Hansa e un centro del mercantia de cereales in le Mar Baltic. Al fin del 16e seculo Gdansk era le plus grande urbe de Polonia con su 80 000 gente. Gdansk es le loco ubi le secunde guerra mundial comenciava - "le Sarajevo del secunde guerra mundial". Gdansk es etiam le urbe ubi le "Solidarnosc" comenciava le lucta final pro libertate de Polonia e altere paises de Europa que era subjugate sub tyrannia del communismo. Fragmentos de historia politic de Polonia Cultura de Polonia Culturalmente Polonia ha essite orientate a Roma e Paris. In 1364 era fundate le universitate de Krakowa, illo era le secunde universitate in Europa Central, post Praha in Bohemia. Juvenes polonese era inviate etiam e.g. a universitates de Bologna e Padova in Italia. Jan Zamoyski, grande cancellero e grande hetman de Polonia era etiam como rector del universitate de Padova ubi studia un interlinguista italian, Alberto Mardegan. Le "era auree" del cultura polonese comenciava al fin del 15e seculo. Tunc era publicate i.a. Historia Polonica que consisteva 12 tomos. In 1563 era publicate omne biblia in polonese. Le renascentia de Italia arrivava etiam a Polonia i.a. con le princessa Bona Sforza ex Milano, un regina de Polonia. Su filia Katarina (Katarzyna) Jagellonica deveniva le duchessa de Finlandia e plus tarde le regina de Svedia. Su brillante corte "renascentic" in Åbo/Turku era un phase unic in le historia de Finlandia. Famose scientistas era i.a. Copernicus (Centralitate del sol - 100 annos ante Galilei e Descartes) e Maria Sklodowska-Curie era duo vices laureato de Nobel (in physica 1903 e chimia 1911). Le "nove era auree del cultura polonese" comenciava in le 19e seculo. Adam Mickiewicz scribeva in Paris in 1832-34 le epos national de Polonia, "Pan Tadeusz" - que comencia con parolas "Oh Lituania, mi patria!". Frederic Chopin non besonia plus presentation. Post le secunde guerra specialmente le cinema polonese ganiava fama mundial, le plus grande regisseur era Andrzej Wajda. Le origine del stato de Polonia es obscure. Generalmente on estima que le stato de Polonia nasceva ca. AD 850 sub dynastia de Piast. Le prime stato polonese 850-1386 Le dynastia de Piast Le prime prince de Piasts ben documentate era Mieszko I (960-992). Ille e tote Polonia era baptisate in 966. Boleslaw I Chroby (Coragiose) era coronate a rege in 1025. Un incidento grave era le domiciliamento del Ordine Teutonic in Polonia del nord in 1226. Le ordine deveniva un potentia forte ab Polonia a Latvia e Estonia. Comenciava etiam un immigration de germanos e establimento del Hansa in Polonia. Le Ordine edificava un grande castello a Malbork (Marienburg) - le objecto de nostre excursion le jovedi 2001-08-02! 1241 le hordas de mongoles sub Batu-khan attaccava Europa Est e Central, includente Polonia. Le mongoles neutralisava le principatos russe pro plus quam duo seculos e Polonia poteva se expander al est de Smolensk e Kiev. 1309 multe polacos era massacrate per le Ordine Teutonic in Gdansk. Union de Polonia e Lituania 1386-1569 "Gente lituanus - natione polonus" Polonia in ca 1500 Polonia-Lituania deveniva un grande potentia que in 1635 consisteva 990 000 km2 e 11 milliones gente, i.e. quasi tanto multe como Francia e Russia. AD 1410 in le grande battalia de Grunwald (Tannenberg) un armea alliate de Polonia, Lituania, Moldova e Bohemia vinceva le armea del Ordine Teutonic. Le Ordine era finalmente suspendite in 1525. Un dynastia remarcabile in iste periodo era le Jagellos in Lituania. 1506-1548 Zygmunt I Jagellonica, le rege de Polonia-Lituania, se maritava con Bona Sforza, un princessa de Milano. Con illa veniva le civilisation de renascentia italian a Polonia. 1562 Ursus Finlandicus, un nave finlandese, transportava Johann, le duce de Finlandia e filio de Gustaf Vasa, le grande rege svedese, ab Åbo/Turku a Gdansk pro apportar su veniente sposa, Kataryna Jagellonica, a Finlandia. Kataryna Jagellonica era un filia de Bona Sforza. Nunc le renascentia de Italia veniva etiam a Finlandia (e postea a Svedia) e le corte in Åbo era forsan le plus brillante in le historia de Finlandia. Plus tarde Kataryna Jagellonica deveniva le regina de Svedia. Su filio, Zygmunt III era pro un pauc tempore rege de Polonia e Svedia. Le patre de esperanto, Ludowik Zamenhof, era nascite in Lituania como etiam marechal e presidente Jozsef Pilsudski qui ancora in 1930s adressava le membros del sejm (parlamento) polonese: VOS polacos! Le potentia de reges diminue, 1572-1763 Peculiar pro le systema statal in Polonia era le grande independentia del nobilitate. De facto Polonia era plus un ublica del nobilitate quam un regno. Isto conduceva a grave debilitation militar de Polonia quando omne su vicinos habeva un systema de governamento strictemente centralisate. 1610-1612 Zygmunt III Vasa voleva devenir tzar de Russia e le poloneses occupava Moskva durante 1610-1612 ... 1635 Zygmunt IV Vasa le rege de Polonia. Tum Polonia era le plus grande durante su historia, 990 000 km2 e quasi 11 milliones gente, solmente un pauc minus quam in Francia e Russia. 1683 le rege Jan III Sobieski salvava Wien (Vienna) que era assediate per le turcos. 1697-1733 August II "Forte" de Saxonia como rege. Polonia de facto perdeva su soveranitate. Post 1710 Russia habeva le potentia real in Polonia. Totevia, iste periodo era economicamente bon. 1768-1772 rebellion contra le russos (Michal Krasinski e Jozef Pulaski) "Finis Poloniae". Le partitiones de Polonia 1772-1795 In 1795 Polonia era totalmente partite inter - Russia   3 %, 5 500 000 gente - Prussia 19 %, 3 000 000 gente - Austria 18 %, 4 000 000 gente xxx 1764-1795 Stanislaw August Poniatowski, le ultime rege de Polonia, habeva essite amante de Katarina II Grande, le imperatrice de Russia. 1772 le prime partition de Polonia (Inter Prussia, Russia e Austria). A Polonia remaneva 527 000 km2 e 7 million gente. Le imperatrice de Austria, Maria Theresia, avergoniava proque Polonia habeva salvate Vienna ante 109 annos. Commentarios de Friedrich II Grande, le rege de Prussia: "Maria Theresia plorava e prendeva, e quanto plus illa plorava, tanto plus illa prendeva ...". 1791 le constitution de Polonia, le prime moderne constitution in Europa. 1795 le secunde partition de Polonia. A - Russia  : 63 % e 5.5 million gente - Prussia : 19 % e 3 million gente - Austria : 18 % e 4 million gente. Revoltas de poloneses contra le occupatores 1794-1864 Le amor de libertate de polacos es enorme. Illes ha multe vices revoltate contra le occupatores. E.g. 1790 contra Russia. Tadeusz Kosciuszko 1794 contra Russia. Tadeusz Kosciuszko Le famose messages inter le generalissimus Suvorov e imperatrice Katarina II post que Suvorov habeva capturate Praga: Suvorov: "Hurra. Praga. Suvorov" Katarina: "Bravo. Marechal. Katarina" Un massacre terribile per generalissimus Suvorov in Praga. Tadeusz Kosciuszko habeva luctate etiam pro le libertate del Statos Unite de America como general e adjutante de George Washington . 1797 Kosciuszko retornava via Finlandia al Statos Unite ubi le governamento donava a ille un dominio con servos. Ille manumitteva su servos - como le sol eminentia del guerra de liberation del Statos Unite. 1807 Poloneses se allia desde 1797 con Napoleon I Bonaparte. Napoleon funda le Ducato de Warszawa e urbe libere de Gdansk. 1809 Prince Jozef Poniatowski, previe lieutenant de Kosciuszko, lucta efficientemente contra Austria e Napoleon da al Ducato de Warszawa le Galitzia del west, post que le ducato ha 150 000 km2 e 4 million gente. 1812-1813 Prince Poniatowski conduce 100 000 soldatos polonese in le Grande Armea de Napoleon. Poniatowski es promovite al marechal de Francia sed es morite in le grande battalia de Leipzig. 1830-1831 "Revolta de martio". (Jozef Chlopicki, Adam Czartoryski, Jan Krukowiecki). Post un guerra sanguinose le armea russe sub marechal Ivan Paszkevicz subjugava le revolta. In 1849 marechal Paszkevicz subjugava hungaros in lor guerra de liberation contra Austria - le commandante in chef del hungaros era Jozsef Bem, un general polonese. In le revolta 1830-1831 nasceva le "Warszawianka", un marcha famose, plus tarde etiam como un marcha de obreros in varie paises. 1846-1848 Revoltas in Poznan contra Prussia e in Galitzia e Krakowa contra Austria. In Galitzia un tragic contrarevolta de paisanos polonese. 1849 Jozef Bem, un general polonese, luctava como commandante militar de Hungaria in le guerra de liberation de Hungaria contra Austria e Russia, un armea russe commandate per marechal Ivan Paszkevicz qui commandava le truppos russe que in 1830-31 subjugava le revolta de Polonia. Jozef Bem habeva luctate contra le russos jam in 1812 in le corps de armea de prince Poniatowski in le Grande Armea de Napoleon I Bonaparte. Pro su grande meritos in le defensa de Gdansk in 1813 ille recipeva le Cruce del Legion de Honor de Francia. Post le revolta de 1830-31 general Bem escappava a Prussia e Saxonia, inter 1832-1848 ille habitava in Paris e visitava etiam in Portugal, Espania, Belgica e Nederland. In 1848-49 ille luctava con grande successo contra le armeas de Austria e Russia sed finalmente ille era fortiate escappar a Turchia. In Turchia ille se converteva a fide de Islam e adaptava le nomine Amurat Pasza. In Aleppo ille conduceva in 1850 le truppos turc contra un revolta contra le habitantes christian (!). Ille moriva in decembre 1850. In 1880 on erigeva un statua pro ille in Maros Vásarhely, Hungaria. 1855-1860 conte Alexander Walewski, le filio (1810) de Napoleon Bonaparte e Maria Walevska, contessa polonese es le ministro de affaires estranier de Francia. Le imperator de Francia, Napoleon III, era cosino del conte Walewski! 1863-64 Grande revolta de Polonia e Lituania ("Le revolta de decembre", 200 000 battaliantes contra Russia. (Stefan Bobrowski, Romuald Traugutt, colonnello, cuje ancestor era Tadeusz Kosciusko; Traugutt era affurcate e in Polonia comenciava un oppression extreme). Liberation de Polonia 1914-1921 In le prime guerra mundial 1914-18 duo milliones poloneses luctava in le armeas de varie statos. Legion de Pilsudski in le armea austrian era le nucleo del veniente armea national polonese. Polonia independente ab februario 1919. Gdansk un urbe libere. 1914 km2. 315 000 germanos e 10 000 poloneses. 1919-1920 guerra inter Polonia e Russia Rubie. Polonia capturava Kiev. Un contra-offensiva de russos (Tuhaczevskií, Budenny). "Le miraculo de Wisla" ante Warszawa. Polonia como democratia parlamentari 1921-1939 In le mappa le frontiera usque 1918 es marcate con linea rubie. Polonia era un stato multinational: - poloneses  19 000 000 - ukrainianos  4 000 000 - judeos         2 000 000 - bielarussos  1 000 000 - germanos     1 000 000 ----------------------------------- AD 1921 27 000 000 AD 1939 37 000 000 Le secunde guerra mundial 1939-1945 In augusto 1939 Germania e le Union Sovietic signava un pacto in Moskva ubi illos accordava le division de areas in Europa del est. Le Union Sovietic obteniva manos libere a - Bukovina e Bessarabia - Polonia del est - Le paises baltic - Finlandia 1939-09-01 Germania attaccava Polonia. Le prime tiros tirava un vetule cuirassato german, "Schleswig-Holstein", in Gdansk contra le forte Westerplatte que era capturate solmente post un septimana post defensa heroic. Le presidente del UMI Jesper Olsson visitava Westerplatte durante le conferentia, le resto de participatores visitava Sopot, un belle suburbe marin. Post le conferentia Allan e Brita-Lisa Kiviaho visitava ancora un vice le magnific e bellissime centro historic de Gdansk e trovava ubi presso al station ferroviari un grande boteca de videos etc. Illes comprava videos de "Westerplatte" (que illes habeva vidite in Finlandia ante multe annos) e "Pan Tadeusz" (le epos national polonese de Adam Mickiewicz, inscenate per Andrzej Wajda. 1939-09-17 le armea sovietic attaccava e capturava Polonia del est. Le armeas german e sovietic arrangiava un commun parada de victoria in Brzesc (Brest). Duo milliones "inimicos de populo" polonese, i.a. le esperantistas (!) era transportate a Siberia, ubi un million moriva. 300 000 soldatos e 15 000 officieros era capturate como prisonieros del guerra per le armea sovietic. Quasi tote le officieros era assassinate, a Katyn e alterubi. Como cognite, le crimines de germanos in Polonia era ancora multo plus grave. Durante le guerra 280 000 poloneses participava in lucta contra Germania in armeas del alliatos del west (omne gente de mi generation memora nomine de Monte Cassino) e 400 000 in le armea sovietic. Legendari era le revolta de Warszawa in augusto-octobre 1944. Ha alicuno de vos vidite le peliculas de Andrzej Wajda "Le Canal - le via del maledictes?". Le sufferentia de Polonia durante le secunde guerra mundial era enorme. De 18 milliones victimas del nazismo 11 milliones moriva in Polonia, 3 milliones de illes era judeos (judeos de Polonia). Le victoria de Solidarnosc 1980-1990 Le periodo de communismo e occupation del armea sovietic, specialmente quando Stalin viveva, era tempore dur in Polonia. In 1956 occurreva un revolta sanguinose in Poznan, justo ante le grande revolta in Hungaria. Un guerra inter Polonia e le Union Sovietic era proxime sed in le ultime momento Nikita Hrusxev se rendeva e le controlo immediate de Polonia per le Union Sovietic finiva. In 1970 a demonstrationes in Gdansk, Gdynia e Szczecin le militia e armea tirava demonstrantes. In 1980 comenciava in Gdansk un movimento de liberation sub direction de Lech Walesa. Nulle terror e tyrannia poteva suffocar iste movimento. Mesmo juvene puellas portava a lor camisas T: Element antysocjalistyczny ("Element antisocialista"). Tra developpamento complexe, le regime militar de general Jaruzelski, assassinato bestial de patre Jerzy Popieluszko in 1984 ("le anno de Orwell"), Polonia era finalmente libere in 1990 quando Lech Walesa era selecte le presidente - 200 annos post le prime revolta de Tadeusz Kosciuszko e le prime vice post un lucta ubi le resistantia polonese non usava violentia armate. Jeszcze Polska nie zginela, Kiedy my zyjemy! Ancora Polonia non es perdite, proque nos vive! Ancora Interlingua non es perdite, proque etiam nos vive ...! Allan Kiviaho Finlandia

Actualisate le 2007-07-04 Administrator de iste sito: -------------------------- Allan Kiviaho SILY - Suomen Interlinguayhdistys ry. FILF - Föreningen för Interlingua i Finland AFIL - Association Finlandese pro Interlingua Kivimäentie 16 E. FIN-01620 VANTAA. Finlandia